RSS

In this assembly, where
even the sun is counted
amongst particles, it is
not polite to attach
importance to oneself.

आठवणीतली गाणी


'आठवणीतली गाणी’ - स्मरणातील मराठी गीतांचा संग्रह, अशी सोप्पी ओळख सांगणारं हे संकेतस्थळ ... is my labour of love.
..... ह्या एका वाक्यातच खरं तर, या माझ्या उपक्रमाविषयी नेहमी विचारल्या जाणार्‍या अनेक प्रश्नांची उत्तरं येतात. गेली अकरा वर्ष अनाहत चालू असलेल्या ह्या माझ्या धडपडीमागची प्रेरणा तर समजतेच आणि त्या मागिल कष्टांचे दुय्यम स्थानही.

गणित, संख्याशास्‍त्र यांची प्राध्यापक म्हणून झालेली माझ्या कारकिर्दिची सुरुवात, संगणक क्षेत्रातील अध्यापनाचं वळण घेत आणि देश बदलत दुबई मुक्कामी पोचली. इथे पहिल्यांदाच थोडं थांबावं, एक श्वास घ्यावा, नेमकं काय हवं आहे ? याचा विचार करावा, असं वाटलं.... आणि अर्थार्जनापेक्षा अर्थपूर्णतेच्या मार्गाने जाण्याचा कौल मनाने दिला.

मग दुबईत Make-A-Wish Foundation ह्या संस्थेसाठी स्वयंसेवक म्हणून ५ वर्षे काम केलं. ही संस्था, असाध्य रोगाने ग्रस्त आणि ज्यांच्या हातात केवळ काही महिन्यांचा अवधी उरल्याचे डॉक्टरांनी सांगितले आहे, अशा १८ वर्षांखालील मुलांसाठी काम करते. ते करताना देखील हातात पुष्कळ वेळ असायचा. प्राध्यापक असणे.. संगणकशास्‍त्रातील ORACLE, ASP यांचे व्यावसायिकांना प्रशिक्षण देणे.. यामुळे, सतत एका उत्फुल्ल आणि बुद्धिनिष्ठ जीवनाशी संबंध येते असे. ती उणिव देखिल बर्‍यापैकी जाणवत असायची.
एक असा विचार मनात आला की या उरलेल्या वेळात एक वेबसाईट / संकेतस्थळ तयार करायचं.. ते अवघड नाही.. कारण तेच तर आपण शिकवत होतो. मराठी भाषेचं बाळकडू, मराठी गाण्यांचं प्रेम-वेड या सगळ्यांची सांगड घालत, मराठी गाण्यांचं एक छोटेखानी संकेतस्थळ निर्माण करावं, ज्यात साधारणत: २५० गाण्यांचे शब्द व इतर माहिती असेल. शिवाय ती वेबसाईट असल्याने आपल्या मित्र-मैत्रिणींशी ती सहज शेआर करता येईल. डेटाबेसेसच्या अनुशंगाने विचार करण्याची सवय असल्याने गाण्यांच्या माहितीचे वर्गीकरण आपोआप घडत गेले.. आणि ’आठवणीतली गाणी’चा जन्म झाला. १५ मे २००३.

आंतरजालावर / Internet वर माहितीचा प्रसार ज्या त्वरेने होतो त्याच भन्‍नाट त्वरेने माझ्या मित्रवर्गाने त्यांच्या मित्रवर्गाला या माझ्या प्रयोगाची माहिती कळवली.. तिसर्‍याच महिन्यात दुबईतून प्रसिद्ध होणार्‍या आणि संपूर्ण मध्यपूर्वेत वितरीत होणार्‍या ’गल्फ न्यूज’ या वृत्तपत्रात ज्योत्स्‍नाने (नगरकर), एक आगळा-वेगळा उपक्रम म्हणून त्याची दखल घेतली. त्यानंतर अंगावर आला इमेल्सचा एक धबधबा.. प्रोत्साहन, कौतुक, अपेक्षा, सूचना.. आणि पहिल्यांदाच आपण काय हातात घेतलंय, याची जाणीव झाली. त्यानंतरचा संकेतस्थळाचा प्रवास ’पुढचे पाऊल पुढेच टाका’ या मार्गाने सुरू आहे.

’आठवणीतली गाणी’ ही वेबसाईट तेव्हा जशी दिसत होती तशी आता अजिबात दिसत नाही. तिच्या दृष्यस्वरुपात अनेक बदल घडत गेले. बदलते संगणक तंत्रज्ञान, गाण्यांची संख्या, उपलब्ध माहिती, संकेतस्थळावर होणारी वाढती दरवळ, भेट देणार्‍यांचा वयोगट (१५ ते ९० वर्षे) अशा अनेक गोष्टी लक्षात घेऊन हे बदल होत गेले. त्यामुळे सतत बदलते तंत्रज्ञान शिकत रहाणे हे सर्वात मोठे आणि एकमेव आव्हान माझ्या समोर असते. बाकी अडचणी अशा खरंच काहीच नाहीत. मराठी भाषेवर उत्कट प्रेम करणारा, मराठी गाणी नसानसांत भिनलेला एवढा मोठा समुदाय, जगभरातून, पाठिशी उभा आहे की खर्‍या अर्थाने ही एक सांगीतिक चळवळ झाली आहे.
’देणार्‍याचे हात हजारो’ याची पदोपदी जाणीव होते आणि माझे दोन हात, दिवसाचे चोविस तास कमी वाटतात.

’आठवणीतली गाणी’ आता एक संपूर्ण, बहु आयामी अनुभव झाला आहे. गाण्याचे शब्द, ते वाचतावाचता गाणे ऐकणे, त्याच्याशी निगडीत गीतकार, संगीतकार, गायक, चित्रपट, नाटक, राग-ताल अशी माहिती, यूट्यूबवर त्या गाण्याची चित्रफीत उपल्ब्ध असेल तर ती; शब्द वाचतावाचता पाहणे, लगेच त्याच गाण्यातील अप्रचलित शब्दांचे अर्थ समजून घेणे... आणि हे सगळे कमी वाटेल म्हणून की काय, ब्लॉग्स.... ! प्रभाकर जोग, सुमित्र माडगूळकर, प्रमोद रानडे यांसारख्या मान्यवरांनी गाण्याचे सांगीतिक-साहित्यीक विश्लेषण, त्यांच्या निर्मितीच्या कथा लिहायला सुरुवात केली आहे. तीन महिन्यांपूर्वीच सुरू केलेल्या या सुविधेत आज पर्यंत नऊ मान्यवरांनी सत्तेचाळीस ब्लॉग्स लिहिले आहेत आणि ह्यात वाढ होणे चालूच आहे.

वेबसाईट जरी गाण्यांची असली तरी इथे नायिका ही ’मराठी भाषा’ आहे. त्यामुळे गाणी निवडतानाचा मुख्य निकष त्यातील काव्य हा आहे. त्यानंतर मग बरेच काही असू शकते. गाण्याची चाल, गायक / गायिकेचा लागलेला खास स्वर, चित्रपटातील त्या गाण्याशी निगडीत असलेला प्रसंग, गाण्यातील वाद्यमेळ, राग, संगीतकाराने बांधलेली एखादी खास जागा, एखाद्या चालीवर आपसूक थिरकणारे आपले पाय... हेच कारण आहे की आज अकरा वर्षांनंतर सुद्धा संकेतस्थळावरील गाण्यांची संख्या जेमतेम ३००० पर्यंत आहे.
थोडक्यात सांगायचं झालं तर, ’आणिले वेचुनी अमृतकण’ असे म्हणता येईल.

बदलत्या कालखंडानुसार भाषेत, तिच्या लेखनात बदल घडत जातो. काही शब्द काल्बाह्य होत जातात. गाणं / काव्य जर समजलंच नाही तर उमजणे दूर. त्यात इंग्रजी माध्यमातून शिकणारी आपली मराठी मले-मुली यांनाही जर ह्या धारेत आणायचे असेल तर त्यांची नेमकी अडचण आपणच समजून घ्यायला हवी. म्हणून ’शब्दार्थ’ हा विभाग सुरू झाला.
आता चार मराठी शब्दकोष, दोन संस्कृत शब्दकोष, एक उत्तम दर्जाचे हेडफोन्स आणि लॅपटॉप.... हा माझा पत्ता आहे.

’आठवणीतली गाणी’ची जमेची बाजू आहे ती म्हणजे लोकांना या साईटबाबत वाटणारी विश्वासार्हता. अनेकांसाठी कोणत्याही गाण्याचा इथे दिसणारा शब्द हा ’फायनल वर्ड’ असतो. त्यामुळे माझ्यावर असलेल्या जाबाबदारीची मला पूर्ण जाणीव आहे. एकेक गाणं अनेकवेळा ऐकावं लागतं. तज्ञमंडळींशी संपर्क साधावा लागतो. कवी हयात नसतील तर त्यांच्या नातेवाईकांचा / वारसदारांचा शोध घ्यावा लागतो. संपर्काची विविध माध्यमं हाताळावी लागतात. काही वेळा खुद्द कलाकारांनाच इतक्या वर्षांनंतर ते शब्द आठवत नाहीत. काही गाणी एकेका शब्दासाठी अनेक वर्ष अडून राहिली आहेत. ”मी मोठ्ठा होणार किनई मी खूप खूप शिकणार’ या गाण्यातील ’तीनदा नमस्कार’ हे समजायला दोन वर्षं लागली.

साहजिक इथे भेट देणार्‍यांची संख्या दिवसेंदिवस वाढते आहे. सध्या जवळ्पास ३० देशांतून दिवसाला ८,०००+ लोक ४५,००० हून अधिक गाणी ऐकतात. काहींसाठी तर हा रोजच्या सवयीचा भाग आहे. परदेशी विद्यापीठांतून मराठी भाषा शिकणारे विद्यार्थी.. दूरदर्शन वाहिन्यांवरील संगीतस्पर्धांचे संयोजक-स्पर्धक.. संगीत महाविद्यालये.. प्रसिद्ध कवी, गायक, संगीतकार.. संदर्भासाठी या संस्थळाचा वापरतात. मानसोपचार तज्ञ उपचाराचा एक भाग म्हणून.. महाराष्ट्र राज्य मंत्रिमंडळातील अत्यंत महत्वाचा कार्यभाग सांभाळणारी व्यक्‍ती, विख्यात वैज्ञानिक आणि विविध क्षेत्रातील अनेकजण रोज रात्री ’आठवणीतली गाणी’चा unwind होण्यासाठी वापरतात. हाच अनुभव, नेमक्या याच शब्दांत अनेकांच्या सांगण्यात येत असला तरी कोणाची कुठली तार छेडली जाईल, ते सांगता येत नाही. मात्र एक अतिशय उत्स्फूर्त पण तितकाचा गमतीदार अभिप्राय किमान १८-२० वेळा आला आहे. टोकाचा नॉस्टॅल्जिआ.. भावनेच्या भराते नेमके शब्द न सुचल्याने असेल कदाचित.. एकच वाक्य.. "काय बोलायचे.. फक्त I love you..."

यातील अनेकजण संपर्क साधताना "आपल्या साईटवर आपण हे गाणं टाकायचं का ? तसं करायचं का ?" असा उल्लेख करतात. इतका आपलेपणा दाखवणार्‍यांची संख्या दिवसागणिक वाढत आहे. जेष्ठ कलाकार, त्यांची पुढची पिढी, तसेच नवीन ताज्या जोमाचे आजचे कालाकार त्यांना मिळालेली जुनी गाणी आणून देतात. अवर्जून उल्लेख करायला हवा तो ज्येष्ठ संगीतकार व्हायोलीन वादक प्रभाकर जोग, जेष्ठ कवि सुधीर मोघे यांचा.

या संस्थळाची अधिकृत फेसबूक, ट्विटर आणि गूगल प्लस पानं आहेत. तिथे दर आठवड्याला तीन गाण्यांना प्रकाशझोतात आणले जाते. काही वेळा ही नैमित्तीक असतात. कलाकारांच्या जन्मतिथी, पुण्यतिथी किंवा तात्कालीन घटना... जसे अलीकडे झालेल्या दिल्लीतील सामूहिक बलात्काराच्या दुर्घटनेनंतर, "अंधार वेदनांनी आक्रंदतो तरीही नजरेत वासनेचा शृंगार पाहिला मी.. त्या कोवळ्या फुलांचा.." किंवा येत्या ७ डिसेंबरला ध्वजदिनाच्या निमित्ताने जे फिचर केले जाईल ते "अजिंक्य भारत अजिंक्य जनता ललकारत सारे, ध्वज विजयाचा उंच धरा रे.." ही गाणी.

इथे एक महत्वाच्या नोंद आवर्जून करायची आहे.. ’आठवणीतली गाणी’ हा संपूर्णत: ’विना नफा’ ( non-commercial, non-profit ) तत्वावर चालणारा उपक्रम आहे. कलाकारांच्या प्रताधिकारांचे उल्लंघन होऊ नये म्हणून ह्या वेबसाईटवरून गाणी डाऊनलोड करता येत नाहीत. तसेच इथे जाहिराती नाहीत.. कुठल्याही पातळीवर आर्थिक देवाणघेवाण नाही.

’आठवणीतली गाणी’ वर एक कमी किंवा त्रुटी आहे. ती दूर करावी की नाही, असा संदेह नेहमी माझ्या मनात असतो. इथे अजून ’शोध’ किंवा ’सर्च’ सुविधा नाही. काही माहितीचं, ओळखीचं शोधताशोधता बरंच काही अनोळखी सापडावं, अभिरुची अधिकाधिक संपन्‍न होत जावी, हा खरं तर ’शोध’ सुविधा न देण्याचा उद्देश होता. पण गाण्यांची वाढती संख्या बघता ती लवकरच द्यावी लागेल, असे वाटते.
तसेच ’आठवणीतली गाणी’चे android app तयार कारण्याचे काम अमेय सिरपोतदारने सुरू केले आहे, पण मलाच अजून त्यासाठी वेळ देता आलेला नाही. याकडेही त्वरीत लक्ष देणे ही आता काळाची गरज आहे, असे वाटते.

माझ्या पुरतं बोलायचं झालं तर, विंदा करंदिकरांचं एक वाक्य फार लहानपणापासून मनावर कोरलं गेलंय, "एकावेळेस कमीत कमी दोन तरी कामे करावीत." हा दृष्टीकोन मी कळायला लागल्यापासून अंगिकारला आहे. ’आठवणीतली गाणी"चा एक खांबी तंबू सांभाळता सांभाळता वेळ काढून पेन्सील स्केचेस, क्रोशे, ब्लॉग लेखन हे छंद जोपासणे, कधी हे तर कधी ते करत चालू आहे. मात्र लांब पल्ल्याचे पळणे ( Long distance running ) हा माझा जिव्हाळ्याचा विषय आहे. सध्या जानेवारीत होणार्‍या दुबई मॅरॅथोनची तयारी चालू केली आहे. आठवड्यतून ३-४ दिवस, ५ कि.मी. पळणे चालू आहे.
या सगळ्यांचा मेळ साधताना बहिणाबाईंनी सांगितलेला ’स्वयंप्रेरेणेचा’ वसा घेऊन, तो निष्ठेने पाळावा मात्र लागतो.


  • Digg
  • Del.icio.us
  • StumbleUpon
  • Reddit
  • RSS

1 comments:

सौरभ said...

This site is always my inspiration :)

Post a Comment