RSS

In this assembly, where
even the sun is counted
amongst particles, it is
not polite to attach
importance to oneself.

आठवणीतली गाणी


'आठवणीतली गाणी’ - स्मरणातील मराठी गीतांचा संग्रह, अशी सोप्पी ओळख सांगणारं हे संकेतस्थळ ... is my labour of love.
..... ह्या एका वाक्यातच खरं तर, या माझ्या उपक्रमाविषयी नेहमी विचारल्या जाणार्‍या अनेक प्रश्नांची उत्तरं येतात. गेली अकरा वर्ष अनाहत चालू असलेल्या ह्या माझ्या धडपडीमागची प्रेरणा तर समजतेच आणि त्या मागिल कष्टांचे दुय्यम स्थानही.

गणित, संख्याशास्‍त्र यांची प्राध्यापक म्हणून झालेली माझ्या कारकिर्दिची सुरुवात, संगणक क्षेत्रातील अध्यापनाचं वळण घेत आणि देश बदलत दुबई मुक्कामी पोचली. इथे पहिल्यांदाच थोडं थांबावं, एक श्वास घ्यावा, नेमकं काय हवं आहे ? याचा विचार करावा, असं वाटलं.... आणि अर्थार्जनापेक्षा अर्थपूर्णतेच्या मार्गाने जाण्याचा कौल मनाने दिला.

मग दुबईत Make-A-Wish Foundation ह्या संस्थेसाठी स्वयंसेवक म्हणून ५ वर्षे काम केलं. ही संस्था, असाध्य रोगाने ग्रस्त आणि ज्यांच्या हातात केवळ काही महिन्यांचा अवधी उरल्याचे डॉक्टरांनी सांगितले आहे, अशा १८ वर्षांखालील मुलांसाठी काम करते. ते करताना देखील हातात पुष्कळ वेळ असायचा. प्राध्यापक असणे.. संगणकशास्‍त्रातील ORACLE, ASP यांचे व्यावसायिकांना प्रशिक्षण देणे.. यामुळे, सतत एका उत्फुल्ल आणि बुद्धिनिष्ठ जीवनाशी संबंध येते असे. ती उणिव देखिल बर्‍यापैकी जाणवत असायची.
एक असा विचार मनात आला की या उरलेल्या वेळात एक वेबसाईट / संकेतस्थळ तयार करायचं.. ते अवघड नाही.. कारण तेच तर आपण शिकवत होतो. मराठी भाषेचं बाळकडू, मराठी गाण्यांचं प्रेम-वेड या सगळ्यांची सांगड घालत, मराठी गाण्यांचं एक छोटेखानी संकेतस्थळ निर्माण करावं, ज्यात साधारणत: २५० गाण्यांचे शब्द व इतर माहिती असेल. शिवाय ती वेबसाईट असल्याने आपल्या मित्र-मैत्रिणींशी ती सहज शेआर करता येईल. डेटाबेसेसच्या अनुशंगाने विचार करण्याची सवय असल्याने गाण्यांच्या माहितीचे वर्गीकरण आपोआप घडत गेले.. आणि ’आठवणीतली गाणी’चा जन्म झाला. १५ मे २००३.

आंतरजालावर / Internet वर माहितीचा प्रसार ज्या त्वरेने होतो त्याच भन्‍नाट त्वरेने माझ्या मित्रवर्गाने त्यांच्या मित्रवर्गाला या माझ्या प्रयोगाची माहिती कळवली.. तिसर्‍याच महिन्यात दुबईतून प्रसिद्ध होणार्‍या आणि संपूर्ण मध्यपूर्वेत वितरीत होणार्‍या ’गल्फ न्यूज’ या वृत्तपत्रात ज्योत्स्‍नाने (नगरकर), एक आगळा-वेगळा उपक्रम म्हणून त्याची दखल घेतली. त्यानंतर अंगावर आला इमेल्सचा एक धबधबा.. प्रोत्साहन, कौतुक, अपेक्षा, सूचना.. आणि पहिल्यांदाच आपण काय हातात घेतलंय, याची जाणीव झाली. त्यानंतरचा संकेतस्थळाचा प्रवास ’पुढचे पाऊल पुढेच टाका’ या मार्गाने सुरू आहे.

’आठवणीतली गाणी’ ही वेबसाईट तेव्हा जशी दिसत होती तशी आता अजिबात दिसत नाही. तिच्या दृष्यस्वरुपात अनेक बदल घडत गेले. बदलते संगणक तंत्रज्ञान, गाण्यांची संख्या, उपलब्ध माहिती, संकेतस्थळावर होणारी वाढती दरवळ, भेट देणार्‍यांचा वयोगट (१५ ते ९० वर्षे) अशा अनेक गोष्टी लक्षात घेऊन हे बदल होत गेले. त्यामुळे सतत बदलते तंत्रज्ञान शिकत रहाणे हे सर्वात मोठे आणि एकमेव आव्हान माझ्या समोर असते. बाकी अडचणी अशा खरंच काहीच नाहीत. मराठी भाषेवर उत्कट प्रेम करणारा, मराठी गाणी नसानसांत भिनलेला एवढा मोठा समुदाय, जगभरातून, पाठिशी उभा आहे की खर्‍या अर्थाने ही एक सांगीतिक चळवळ झाली आहे.
’देणार्‍याचे हात हजारो’ याची पदोपदी जाणीव होते आणि माझे दोन हात, दिवसाचे चोविस तास कमी वाटतात.

’आठवणीतली गाणी’ आता एक संपूर्ण, बहु आयामी अनुभव झाला आहे. गाण्याचे शब्द, ते वाचतावाचता गाणे ऐकणे, त्याच्याशी निगडीत गीतकार, संगीतकार, गायक, चित्रपट, नाटक, राग-ताल अशी माहिती, यूट्यूबवर त्या गाण्याची चित्रफीत उपल्ब्ध असेल तर ती; शब्द वाचतावाचता पाहणे, लगेच त्याच गाण्यातील अप्रचलित शब्दांचे अर्थ समजून घेणे... आणि हे सगळे कमी वाटेल म्हणून की काय, ब्लॉग्स.... ! प्रभाकर जोग, सुमित्र माडगूळकर, प्रमोद रानडे यांसारख्या मान्यवरांनी गाण्याचे सांगीतिक-साहित्यीक विश्लेषण, त्यांच्या निर्मितीच्या कथा लिहायला सुरुवात केली आहे. तीन महिन्यांपूर्वीच सुरू केलेल्या या सुविधेत आज पर्यंत नऊ मान्यवरांनी सत्तेचाळीस ब्लॉग्स लिहिले आहेत आणि ह्यात वाढ होणे चालूच आहे.

वेबसाईट जरी गाण्यांची असली तरी इथे नायिका ही ’मराठी भाषा’ आहे. त्यामुळे गाणी निवडतानाचा मुख्य निकष त्यातील काव्य हा आहे. त्यानंतर मग बरेच काही असू शकते. गाण्याची चाल, गायक / गायिकेचा लागलेला खास स्वर, चित्रपटातील त्या गाण्याशी निगडीत असलेला प्रसंग, गाण्यातील वाद्यमेळ, राग, संगीतकाराने बांधलेली एखादी खास जागा, एखाद्या चालीवर आपसूक थिरकणारे आपले पाय... हेच कारण आहे की आज अकरा वर्षांनंतर सुद्धा संकेतस्थळावरील गाण्यांची संख्या जेमतेम ३००० पर्यंत आहे.
थोडक्यात सांगायचं झालं तर, ’आणिले वेचुनी अमृतकण’ असे म्हणता येईल.

बदलत्या कालखंडानुसार भाषेत, तिच्या लेखनात बदल घडत जातो. काही शब्द काल्बाह्य होत जातात. गाणं / काव्य जर समजलंच नाही तर उमजणे दूर. त्यात इंग्रजी माध्यमातून शिकणारी आपली मराठी मले-मुली यांनाही जर ह्या धारेत आणायचे असेल तर त्यांची नेमकी अडचण आपणच समजून घ्यायला हवी. म्हणून ’शब्दार्थ’ हा विभाग सुरू झाला.
आता चार मराठी शब्दकोष, दोन संस्कृत शब्दकोष, एक उत्तम दर्जाचे हेडफोन्स आणि लॅपटॉप.... हा माझा पत्ता आहे.

’आठवणीतली गाणी’ची जमेची बाजू आहे ती म्हणजे लोकांना या साईटबाबत वाटणारी विश्वासार्हता. अनेकांसाठी कोणत्याही गाण्याचा इथे दिसणारा शब्द हा ’फायनल वर्ड’ असतो. त्यामुळे माझ्यावर असलेल्या जाबाबदारीची मला पूर्ण जाणीव आहे. एकेक गाणं अनेकवेळा ऐकावं लागतं. तज्ञमंडळींशी संपर्क साधावा लागतो. कवी हयात नसतील तर त्यांच्या नातेवाईकांचा / वारसदारांचा शोध घ्यावा लागतो. संपर्काची विविध माध्यमं हाताळावी लागतात. काही वेळा खुद्द कलाकारांनाच इतक्या वर्षांनंतर ते शब्द आठवत नाहीत. काही गाणी एकेका शब्दासाठी अनेक वर्ष अडून राहिली आहेत. ”मी मोठ्ठा होणार किनई मी खूप खूप शिकणार’ या गाण्यातील ’तीनदा नमस्कार’ हे समजायला दोन वर्षं लागली.

साहजिक इथे भेट देणार्‍यांची संख्या दिवसेंदिवस वाढते आहे. सध्या जवळ्पास ३० देशांतून दिवसाला ८,०००+ लोक ४५,००० हून अधिक गाणी ऐकतात. काहींसाठी तर हा रोजच्या सवयीचा भाग आहे. परदेशी विद्यापीठांतून मराठी भाषा शिकणारे विद्यार्थी.. दूरदर्शन वाहिन्यांवरील संगीतस्पर्धांचे संयोजक-स्पर्धक.. संगीत महाविद्यालये.. प्रसिद्ध कवी, गायक, संगीतकार.. संदर्भासाठी या संस्थळाचा वापरतात. मानसोपचार तज्ञ उपचाराचा एक भाग म्हणून.. महाराष्ट्र राज्य मंत्रिमंडळातील अत्यंत महत्वाचा कार्यभाग सांभाळणारी व्यक्‍ती, विख्यात वैज्ञानिक आणि विविध क्षेत्रातील अनेकजण रोज रात्री ’आठवणीतली गाणी’चा unwind होण्यासाठी वापरतात. हाच अनुभव, नेमक्या याच शब्दांत अनेकांच्या सांगण्यात येत असला तरी कोणाची कुठली तार छेडली जाईल, ते सांगता येत नाही. मात्र एक अतिशय उत्स्फूर्त पण तितकाचा गमतीदार अभिप्राय किमान १८-२० वेळा आला आहे. टोकाचा नॉस्टॅल्जिआ.. भावनेच्या भराते नेमके शब्द न सुचल्याने असेल कदाचित.. एकच वाक्य.. "काय बोलायचे.. फक्त I love you..."

यातील अनेकजण संपर्क साधताना "आपल्या साईटवर आपण हे गाणं टाकायचं का ? तसं करायचं का ?" असा उल्लेख करतात. इतका आपलेपणा दाखवणार्‍यांची संख्या दिवसागणिक वाढत आहे. जेष्ठ कलाकार, त्यांची पुढची पिढी, तसेच नवीन ताज्या जोमाचे आजचे कालाकार त्यांना मिळालेली जुनी गाणी आणून देतात. अवर्जून उल्लेख करायला हवा तो ज्येष्ठ संगीतकार व्हायोलीन वादक प्रभाकर जोग, जेष्ठ कवि सुधीर मोघे यांचा.

या संस्थळाची अधिकृत फेसबूक, ट्विटर आणि गूगल प्लस पानं आहेत. तिथे दर आठवड्याला तीन गाण्यांना प्रकाशझोतात आणले जाते. काही वेळा ही नैमित्तीक असतात. कलाकारांच्या जन्मतिथी, पुण्यतिथी किंवा तात्कालीन घटना... जसे अलीकडे झालेल्या दिल्लीतील सामूहिक बलात्काराच्या दुर्घटनेनंतर, "अंधार वेदनांनी आक्रंदतो तरीही नजरेत वासनेचा शृंगार पाहिला मी.. त्या कोवळ्या फुलांचा.." किंवा येत्या ७ डिसेंबरला ध्वजदिनाच्या निमित्ताने जे फिचर केले जाईल ते "अजिंक्य भारत अजिंक्य जनता ललकारत सारे, ध्वज विजयाचा उंच धरा रे.." ही गाणी.

इथे एक महत्वाच्या नोंद आवर्जून करायची आहे.. ’आठवणीतली गाणी’ हा संपूर्णत: ’विना नफा’ ( non-commercial, non-profit ) तत्वावर चालणारा उपक्रम आहे. कलाकारांच्या प्रताधिकारांचे उल्लंघन होऊ नये म्हणून ह्या वेबसाईटवरून गाणी डाऊनलोड करता येत नाहीत. तसेच इथे जाहिराती नाहीत.. कुठल्याही पातळीवर आर्थिक देवाणघेवाण नाही.

’आठवणीतली गाणी’ वर एक कमी किंवा त्रुटी आहे. ती दूर करावी की नाही, असा संदेह नेहमी माझ्या मनात असतो. इथे अजून ’शोध’ किंवा ’सर्च’ सुविधा नाही. काही माहितीचं, ओळखीचं शोधताशोधता बरंच काही अनोळखी सापडावं, अभिरुची अधिकाधिक संपन्‍न होत जावी, हा खरं तर ’शोध’ सुविधा न देण्याचा उद्देश होता. पण गाण्यांची वाढती संख्या बघता ती लवकरच द्यावी लागेल, असे वाटते.
तसेच ’आठवणीतली गाणी’चे android app तयार कारण्याचे काम अमेय सिरपोतदारने सुरू केले आहे, पण मलाच अजून त्यासाठी वेळ देता आलेला नाही. याकडेही त्वरीत लक्ष देणे ही आता काळाची गरज आहे, असे वाटते.

माझ्या पुरतं बोलायचं झालं तर, विंदा करंदिकरांचं एक वाक्य फार लहानपणापासून मनावर कोरलं गेलंय, "एकावेळेस कमीत कमी दोन तरी कामे करावीत." हा दृष्टीकोन मी कळायला लागल्यापासून अंगिकारला आहे. ’आठवणीतली गाणी"चा एक खांबी तंबू सांभाळता सांभाळता वेळ काढून पेन्सील स्केचेस, क्रोशे, ब्लॉग लेखन हे छंद जोपासणे, कधी हे तर कधी ते करत चालू आहे. मात्र लांब पल्ल्याचे पळणे ( Long distance running ) हा माझा जिव्हाळ्याचा विषय आहे. सध्या जानेवारीत होणार्‍या दुबई मॅरॅथोनची तयारी चालू केली आहे. आठवड्यतून ३-४ दिवस, ५ कि.मी. पळणे चालू आहे.
या सगळ्यांचा मेळ साधताना बहिणाबाईंनी सांगितलेला ’स्वयंप्रेरेणेचा’ वसा घेऊन, तो निष्ठेने पाळावा मात्र लागतो.


  • Digg
  • Del.icio.us
  • StumbleUpon
  • Reddit
  • RSS

कवी सुधीर


कवी सुधीर मोघे यांच्यावरचे हे माझे खरं तर दुसरे लिखाण. या आधीचे आणि हे, दोन्हीत एक समान सूत्र आहे आणि काही असमान धागे.
समान असे की या दोन्हींत त्यांची ’जीवनी’ अशी नाही. किती पुस्तके लिहिली? कोणते पुरस्कार मिळाले? यात ते अडकलेलं नाही. पण,
पहिलं .. त्यांच्या निधनाच्या दुसर्‍याच दिवशी लिहिलेलं.. त्यामुळे उत्‍स्‍फूर्त आणि काहिसं अचानक आलेल्या पोरकेपणाने बावरून गेल्यासारखं.. तरी त्यांना वाहिलेली आदरांजली असल्याने त्याचे महत्व वेगळे.
दुसरे आजचे .. त्यांच्या निधनानंतर सहा महिन्यांनी लिहिलेलं... भावनेच्या पगड्याच्या थोडं बाहेर येत.

त्यांच्या कविता-गाण्यांचे अवलोकन करण्याची किंवा त्यांची साहित्यिक मिमांसा करण्याची माझी योग्यता नाही. ’आठवणीतली गाणी’ या माझ्या उपक्रमामुळे त्यांच्या गीतलेखनात दिसलेले सुधीरजी आणि आमच्या सात-आठ वर्षांच्या ओळखीतून दिसलेले काव्याबाहेरचे सुधीरजी... यांच्याशी झालेल्या चर्चांतून माझे काव्यानुभव समृद्ध झाले आणि मराठी भाषेच्या ज्ञानाची कक्षा रुंदावत गेली.

अलीकडचे प्रसिद्ध कवी वैभव जोशी त्यांच्या एका कवितेत म्हणतात,
’रे छळू नका रे त्याला का नवे न काही स्फुरते
एखाद्या आयुष्याला एखादी कविता पुरते.. ’

पण जर कुणाला अशी ’एखादी’च नाही .. तर अशा अनेक ’कविता पानोपानी’ सुचल्या असतील तर.. त्यांना काय म्हणावे? कविवर्य, कविश्रेष्ठ? आणि त्याही पुढे जाऊन.. ते जर फक्त शब्दचित्रेच नाही तर रंगचित्रे, संगीत दिग्दर्शन, रंगमंचीय सादरीकरण, पटकथालेखन .. असंही बरंच काही करत असतील तर?

सुधीर मोघे यांना मात्र त्यांची ’कवी सुधीर’ अशी सुटसुटीत ओळख करून दिलेली अधिक आवडायची. ’Poet Sudheer' अशी झोकदार इंग्रजी सही ते करायचे. कारण कवितेव्यतिरिक्‍त इतर कुठल्याही माध्यामातून व्यक्त होणं, हे त्यांच्या ’कवी’ असण्याशी निगडीत आहे, असं त्यांना वाटायचं. त्यांच्याच शब्दांत सागायचं तर, "माझ्या प्रत्येक असण्याला माझ्या कवी / poet असण्याचा base आहे, संदर्भ आहे." आमच्या चर्चेत हे त्यांचं कवी असणं भरून असायचं.

टेरिकॉटची पॅंट, ढगळसा झब्बा .. अशी अनौपचारिक वेषभूषा. ’पद्मा फूड्स’ हा अनौपचारिक गप्पांचा तितकाच अनौपचारिक अड्डा. जवळपास पन्‍नास वर्षांची कारर्किर्द. सांगण्यासारखे प्रचंड काही आणि ते सांगता सांगता समोरच्याला जाणून घेण्याची खुबी ..

त्यांची कविता शब्दबंबाळ नाही. शैली मिताक्षरी. थोडक्यात आणि मार्मिक. बुद्धीवादी, तर्कनिष्ठ आणि त्याचवेळी तरल.. scientific temperची झलक असणारी. परमेश्वराच्या सगूण आणि निर्गूण, दोन्ही रूपांचं एकाच तन्मयतेने वर्णन करणारी..

शब्दांवर प्रेम करताना.. त्यांच्या आहारी न जाता. त्यांच्याकडे केवळ माध्यम म्हणून पाहताना, शब्दांविषयी ते म्हंटतात..

शब्दांच्या नकळत येती.. शब्दांच्या ओठी गाणी..
शब्दांच्या नकळत येते.. शब्दांच्या डोळा पाणी..

शब्दांना नसते दु:ख.. शब्दांना सुखही नसते..
ते वाहतात जे ओझे.. ते तुमचे माझे असते..

सुधीरजी एकदा म्हणाले होते, "मुकुंद (फणसळकर) म्हणतो, माझ्या प्रत्येक कवितेत-गाण्यात माझी सही असते. तुला वाटतं तसं?" त्यांचं काव्य-गीत लेखन जवळजवळ मुखोद्गत असल्याने मी लगेचव रुकार दिला. म्हंटलं, "हो. हो. नक्कीच.
’सांज ये गोकुळी’ मध्ये .. ’पर्वतांची दिसे दूर रांग .. काजळाची जणू दाट रेघ’,
’सूर कुठूनसे आले अवचित” मध्ये .. ’रूप स्वरांचे तरल.. अपार्थिव’,
’सांज ये गोकुळी’ मध्ये .. ’सूर्य जन्मता डोंगरी संगे जागल्या सावल्या”,
.. या तुमच्या सह्याच तर आहेत."

'मन' या विषयावर सुधीरजींना खरं तर Ph.D. मिळायला हवी होती. एका कवितेत ते म्हणतात .. ’मन मनास उमगत नाही .. आधार कसा शोधावा ! .. ’चेहरा-मोहरा ह्याचा कुणि कधी पाहिला नाही .. धनि अस्तित्वाचा तरिही ह्याच्याविण दुसरा नाही.’ आणि असंही .. ’मना तुझे मनोगत मला कधी कळेल का?” याच कवितेत ’मन’च कसं आपल्या भावविश्वावर नियंत्रण ठेवतं हे सांगताना, ’तुझ्यामधे सामावला वारा, काळोख, प्रकाश’. एका ठिकाणी .. ’मनाचिया घावांवरी मनाची फुंकर ..’ आणि 'मन' ते 'कविता' असा प्रवास ...

एकांत, लेखणी, कागद- वाया सारे
मन कागदाहुनी निरिच्छ अणि कोरे
गिरविता अहेतुक रेषांचे गुंडाळे
बोटांवर अवचित मन ओठंगुन आले.

सुरेश भट, शांता शेळके, कुसुमाग्रज यांच्यावर ’झी’ मराठीने केलेल्या ’नक्षत्रांचे देणे’ कार्यक्रमांचे लेखन सुधीरजींनी केले आहे. एकदा त्यावर बोलत असताना, समोर बसल्याबसल्या त्यांनी संवादिनी घेतली. ती त्यांच्या खोलीत असायचीच .. आणि चक्क सुरेश भटांचं ’रंगुनी रंगात सार्‍या रंग माझात वेगळा’ गायला लागले आणि म्हणाले, "देवकी (पंडीत) अंदाजे सतरा वर्षांची असताना मी तिला हे गाणं शिकवलं ते असं. तेव्हां कोवळ्या वयामुळे तिला गीताचा संपूर्ण अर्थ उमगलाच होता, असं म्हणता येणार नाही. ती, मी शिकवलेली चाल या लयीत म्हणायची. आता थोडी ठायमधे असते. पण हा ’तिचा’ व्यक्त होण्याचा भाव आहे."

’लय’ वरून आठवलं ..

लय एक हुंगिली खोल खोल श्वासात,
ओवीत चाललो शब्दांच्या धाग्यात,
लहडला वेल... तो पहा निघाला गगनी,
देठांना फुटल्या - कविता पानोपानी

सुधीरजी म्हणायचे, "एकदा कविता लिहिली की तिचे नशिब माझ्या हातात नसते. ती तिच्या मार्गाने जाते .. मी माझ्या .."
एक कवी आपल्या कवितेकडे इतक्या निर्ममपणे तेंव्हाच पाहू शकतो जेव्हां कुठल्यातरी पातळीवर कवितालेखन हे त्याच्यासाठी ध्यानसाधनेसारखं असतं ..

मी ओंजळ माझी रितीच घेऊन आलो
जाताना- ओंजळ रितीच ठेवून गेलो
ओंजळीत आल्यागेल्या श्रेयांवरती;
पण पुसट.. कोवळे नाव ठेवुनी गेलो.

ह्या नि:शब्दांच्या आड कुजिते कसली?
पानांच्या रेषांतुनी भाकिते कुठली ?
होशील एकटा तू देहाच्या पैल
सोबतीस तेथे कविता फक्त असेल

  • Digg
  • Del.icio.us
  • StumbleUpon
  • Reddit
  • RSS